ตรวจ HIV ต้องเซ็นยินยอมไหม ผลใครเห็นได้บ้าง

ตรวจ HIV ต้องเซ็นยินยอมไหม คำตอบคือการตรวจต้องเกิดจากความสมัครใจและได้รับความยินยอมจากคุณเสมอ แต่การ “เซ็นชื่อ” ไม่ใช่ทางเดียวที่นับเป็นความยินยอม เพราะแนวทางของกรมควบคุมโรคฉบับปี 2564/2565 เปิดทางให้ยินยอมด้วยวาจาได้ด้วย บทความนี้พาดูขั้นตอนก่อนเจาะเลือด และผลตรวจใครเข้าถึงได้บ้าง

ตรวจ HIV ต้องเซ็นยินยอมไหม สิ่งที่เอกสารไทยเขียนไว้

แนวทางด้านการตรวจทางห้องปฏิบัติการฉบับปี 2568 ของกรมควบคุมโรค วางกระบวนการบริการไว้ 5 ขั้นตอน ขั้นที่สองคือการยินยอมรับการตรวจ ซึ่งระบุว่าควรต้องแจ้งยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษร และแจ้งผลเป็นการส่วนตัว

ส่วนแนวทางการดูแลรักษาเอชไอวีฉบับปี 2564/2565 เขียนไว้ในหัวข้อการให้การปรึกษาว่า การให้การปรึกษาเพื่อตรวจวินิจฉัยจำเป็นต้องทำโดยความสมัครใจ และให้ลงนามในหนังสือแสดงความยินยอม หรือ ให้คำยินยอมด้วยวาจา โดยยกตัวอย่างกรณีบริการรูปแบบนิรนาม

อ่านคู่กันจะเห็นว่าสิ่งที่ขาดไม่ได้คือความสมัครใจและการรับรู้ข้อมูลก่อนตัดสินใจ ส่วนรูปแบบของความยินยอมมีได้มากกว่าหนึ่งแบบ

ก่อนเจาะเลือด เจ้าหน้าที่ควรทำอะไรบ้าง

กระบวนการห้าขั้นที่แนวทางปี 2568 วางไว้ ทำให้เห็นว่าการเจาะเลือดเป็นเพียงช่วงหนึ่ง

ช่วงก่อนเจาะเลือดเขียนไว้ละเอียด แนวทางปี 2568 ระบุว่าให้สร้างความเข้าใจว่าการตรวจเป็นเรื่องปกติของการป้องกันโรค ให้ข้อมูลเรื่อง U=U (ตรวจไม่พบเชื้อ เท่ากับ ไม่ถ่ายทอดเชื้อ) ให้ผู้รับบริการสมัครใจยินยอมด้วยตนเองพร้อมเน้นการเก็บข้อมูลเป็นความลับ และเปิดโอกาสให้ซักถาม

อีกจุดที่หลายคนไม่ทราบคือ แนวทางปี 2564/2565 ระบุว่าการปรึกษาก่อนตรวจทำเป็นกลุ่มได้ แต่การปรึกษาหลังตรวจต้องเป็นรายบุคคล ถ้าอยากคุยเป็นส่วนตัวตั้งแต่ก่อนเจาะเลือด บอกเจ้าหน้าที่ได้

ข้อแนะนำระดับสากลมองความยินยอมอย่างไร

องค์การอนามัยโลกวางหลัก 5 ข้อสำหรับบริการตรวจเอชไอวีไว้ในคู่มือบริการตรวจเอชไอวีฉบับล่าสุด เรียกว่า 5 Cs คือ ความยินยอม ความลับ การปรึกษา ผลที่ถูกต้อง และการส่งต่อ

• ความยินยอม ต้องยินยอมโดยได้รับข้อมูลแล้ว การยินยอมด้วยวาจาถือว่าเพียงพอ ไม่บังคับให้เป็นลายลักษณ์อักษร และต้องได้รับแจ้งสิทธิที่จะปฏิเสธ
• ชุดตรวจด้วยตนเอง คู่มือเตือนว่าอย่าเหมาว่าผู้ที่ขอชุดตรวจด้วยตนเองได้ให้ความยินยอมไปแล้วโดยปริยาย และทุกคนที่ตรวจด้วยตนเองควรได้รับแจ้งว่าการตรวจแบบบังคับหรือกดดันไม่มีเหตุผลรองรับไม่ว่ากรณีใด
• การปรึกษาก่อนตรวจ คู่มือนี้ไม่แนะนำการปรึกษาก่อนตรวจแบบรายบุคคลแล้ว เสนอให้ใช้ข้อมูลก่อนตรวจแบบกระชับแทน โดยยังให้โอกาสซักถามและปฏิเสธ

ตรงนี้ต้องอ่านอย่างระวัง ข้อแนะนำนี้เขียนให้ประเทศต่าง ๆ ใช้ออกแบบระบบบริการของตน ส่วนหน่วยบริการในไทยทำตามแนวทางไทย ซึ่งยังกำหนดให้ปรึกษาทั้งก่อนและหลังการตรวจทุกครั้งเสมอ

ผลตรวจเป็นความลับแค่ไหน ใครเข้าถึงได้บ้าง

แนวทางปี 2564/2565 ระบุว่าให้แจ้งผลเฉพาะผู้รับบริการเท่านั้น ผ่านกระบวนการปรึกษาหลังทราบผล และไม่ควรแจ้งผลทางโทรศัพท์หรือสื่ออื่นที่ไม่เห็นหน้าผู้รับบริการ หรือแจ้งผ่านผู้อื่น ส่วนการรักษาความลับระบุว่าผู้ที่เกี่ยวข้องที่กำหนดไว้เข้าถึงผลได้ และไม่แจ้งผู้ที่ไม่เกี่ยวข้อง เว้นแต่ปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมาย

แนวทางปี 2568 ยังสรุปพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 ว่า ข้อมูลด้านสุขภาพของบุคคลเป็นความลับส่วนบุคคล ผู้ใดจะนำไปเปิดเผยในประการที่น่าจะทำให้บุคคลนั้นเสียหายไม่ได้ เว้นแต่เป็นไปตามความประสงค์ของบุคคลนั้นโดยตรง หรือมีกฎหมายเฉพาะบัญญัติให้ต้องเปิดเผย

ข้อความข้างต้นเป็นหลักที่เอกสารของหน่วยงานสรุปไว้ การตีความในกรณีเฉพาะรายเป็นเรื่องของหน่วยงานที่รับผิดชอบ บทความนี้จึงไม่ฟันธงแทน ส่วนคู่มือขององค์การอนามัยโลกเตือนว่าการรักษาความลับไม่ควรกลายเป็นการปิดบังที่ตอกย้ำการตีตรา

เปลี่ยนใจไม่อยากตรวจ หรือรู้สึกว่าถูกข้ามขั้นตอน

แนวทางปี 2564/2565 ระบุว่าผู้รับบริการสามารถปฏิเสธการรับการตรวจวินิจฉัยการติดเชื้อเอชไอวีในสถานพยาบาลได้ สอดคล้องกับแนวทางปี 2568 ที่สรุปพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 ว่า บุคลากรต้องแจ้งข้อมูลด้านสุขภาพอย่างเพียงพอให้ใช้ตัดสินใจรับหรือไม่รับบริการใด และกรณีที่ผู้รับบริการปฏิเสธ จะให้บริการนั้นมิได้

เอกสารเดียวกันยังสรุปแนวทางปฏิบัติของแพทย์เกี่ยวกับเอชไอวี พ.ศ. 2557 ของแพทยสภา ซึ่งผูกพันบุคลากรทางการแพทย์ ได้แก่ ห้ามปฏิเสธบริการตรวจหรือรักษาผู้ที่มีเชื้อเอชไอวี ให้ข้อมูลก่อนตรวจ ขอความยินยอมโดยสมัครใจ แจ้งผลพร้อมให้การปรึกษา และเก็บผลตรวจเป็นความลับ

ในทางปฏิบัติ ถ้ารู้สึกว่าบริการข้ามขั้นตอนไหน สิ่งที่ทำได้คือขอให้อธิบายก่อนเจาะเลือด ขอคุยในที่ส่วนตัว หรือขอเลื่อนการตรวจ ส่วนกรณีที่คิดว่าไม่ได้รับการปฏิบัติตามหลักนี้ ให้แจ้งหน่วยบริการหรือหน่วยงานที่กำกับดูแล

เตรียมตัวอย่างไรให้ขั้นตอนยินยอมไม่สะดุด

• เผื่อเวลาสำหรับช่วงปรึกษาก่อนและหลังตรวจ ไม่ใช่แค่เวลาเจาะเลือด
• จดวันที่ที่กังวลไว้ให้ชัด ช่วยให้เจ้าหน้าที่แนะนำการตรวจซ้ำได้ตรง
• ถามล่วงหน้าว่าที่นี่รู้ผลวันเดียวหรือต้องนัดมาอีกครั้ง แนวทางปี 2568 แนะนำให้สถานพยาบาลจัดบริการแบบรู้ผลวันเดียว เพราะการนัดมาฟังผลวันถัดไปทำให้ผู้รับบริการจำนวนหนึ่งไม่กลับมาฟังผล และสำหรับการจัดบริการเชิงรับในสถานบริการ ระบุให้ปรับห้องปฏิบัติการให้ออกผลภายใน 2 ชั่วโมง แต่ละแห่งไม่เหมือนกัน จึงควรถาม
• อยากเห็นภาพรวมของวันตรวจ อ่าน ขั้นตอนตรวจเอชไอวี มีอะไรบ้าง
• ยังไม่พร้อมไปหน่วยบริการ ดูทางเลือกใน ชุดตรวจเอชไอวี ทางเลือกใหม่ของคนที่ไม่อยากไปคลินิก

อยากได้พื้นฐานเรื่องชนิดการตรวจและช่วงเวลาที่เหมาะกับการตรวจ อ่านที่ คลังความรู้การตรวจเอชไอวีของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation) และเมื่อพร้อมแล้วสามารถ นัดหมายเข้ารับการตรวจ ในวันที่สะดวก

คำถามที่พบบ่อย

ไม่เซ็นเอกสาร แปลว่าตรวจไม่ได้ใช่ไหม

ไม่จำเป็นเสมอไป แนวทางปี 2564/2565 ระบุว่าให้ลงนามในหนังสือแสดงความยินยอมหรือให้คำยินยอมด้วยวาจาก็ได้ ส่วนแนวทางปี 2568 ใช้คำว่าควรต้องแจ้งยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษร แต่ละแห่งจึงต่างกัน วิธีที่ตรงที่สุดคือถามเจ้าหน้าที่

ตรวจแบบไม่เปิดเผยชื่อ ยังต้องยินยอมอยู่ไหม

ยังต้อง เพราะสิ่งที่แนวทางกำหนดคือความสมัครใจและการรับรู้ข้อมูลก่อนตัดสินใจ ไม่ใช่การกรอกชื่อ แนวทางปี 2564/2565 ยกบริการรูปแบบนิรนามเป็นตัวอย่างของกรณีที่ใช้คำยินยอมด้วยวาจาได้

ถ้าผู้เข้ารับการตรวจตัดสินใจเองไม่ได้ ใครยินยอมแทน

แนวทางปี 2568 สรุปแนวทางปฏิบัติของแพทย์เกี่ยวกับเอชไอวี พ.ศ. 2557 ว่า หากผู้รับการตรวจไม่มีความสามารถในการเข้าใจหรือตัดสินใจในขั้นตอนของการปรึกษาและการตรวจ ให้ดำเนินการกับผู้ปกครองหรือผู้แทนโดยชอบธรรมแทน เงื่อนไขนี้ผูกกับความสามารถในการเข้าใจและตัดสินใจ ไม่ได้ผูกกับอายุ และเอกสารเปิดหัวข้อนี้ด้วยเป้าหมายให้คนทุกกลุ่มวัยเข้าถึงบริการโดยไม่จำกัดอายุ

ขอฟังผลทางโทรศัพท์ได้ไหม

แนวทางปี 2564/2565 ระบุว่าไม่ควรแจ้งผลทางโทรศัพท์หรือสื่ออื่นที่ไม่เห็นหน้าผู้รับบริการ และไม่ควรแจ้งผ่านผู้อื่น เพราะการแจ้งผลผูกกับการปรึกษาหลังทราบผลซึ่งต้องทำรายบุคคล

สรุป

คำตอบมีสองชั้น ชั้นแรกคือการตรวจต้องเกิดจากความสมัครใจและได้รับความยินยอมเสมอ ชั้นที่สองคือรูปแบบของความยินยอมมีได้ทั้งการลงนามและการให้คำยินยอมด้วยวาจา ส่วนคู่มือขององค์การอนามัยโลกระบุว่าการยินยอมด้วยวาจาเพียงพอ และต้องแจ้งสิทธิที่จะปฏิเสธ

ขั้นตอนพูดคุยและยินยอมมีอยู่เพื่อคุ้มครองคุณ ไม่ใช่ด่านกลั่นกรอง การตรวจเอชไอวีเป็นการดูแลสุขภาพตามปกติ และการรู้สถานะช่วยให้เลือกทางป้องกันหรือรักษาได้เร็ว เมื่อพร้อมเมื่อไร ปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ใกล้ตัวได้เลย

แหล่งอ้างอิง

• แนวทางการตรวจวินิจฉัยและการตรวจติดตามการรักษาการติดเชื้อเอชไอวี ซิฟิลิส และไวรัสตับอักเสบ บี ซี ปี 2568 (หัวข้อกระบวนการบริการตรวจ และหัวข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้อง)
• แนวทางการตรวจวินิจฉัย รักษา และป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2564/2565 (หัวข้อการให้การปรึกษาและการตรวจวินิจฉัย)
• Consolidated guidelines on differentiated HIV testing services ปี 2024 (หัวข้อหลัก 5 Cs และหัวข้อการตรวจด้วยตนเอง)